Trong thế giới đầu tư vĩ mô, tôi hiếm khi nhìn thị trường như một cỗ máy hoàn hảo phản ánh chính xác các nền tảng kinh tế. Thay vào đó, tôi luôn tiếp cận nó qua lăng kính của Tính phản thân (Reflexivity) — một lý thuyết triết học và Tài chính cho rằng nhận thức của nhà đầu tư không chỉ phản ánh thực tại mà còn tác động ngược lại, làm thay đổi chính thực tại đó.

Nhìn vào diễn biến của tỷ giá USD VND trong những ngày cuối tháng 6, chúng ta đang chứng kiến một ví dụ kinh điển về cách niềm tin của đám đông tự củng cố và định hình xu hướng dòng vốn toàn cầu.

Sức mạnh đồng USD: Khi niềm tin tạo ra thực tại

Trên bình diện quốc tế, đồng bạc xanh vừa ghi nhận tuần tăng giá thứ hai liên tiếp[1]. Điểm mấu chốt nằm ở Chỉ số DXY (US Dollar Index) — thước đo giá trị của đồng đô la Mỹ so với rổ 6 loại tiền tệ lớn của các đối tác thương mại quan trọng — đang neo vững chắc ở mốc 101 điểm, mức cao nhất trong vòng 13 tháng qua[1].

Nhưng con số 101 điểm này không tự nhiên sinh ra. Theo dữ liệu từ Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Tương lai Hoa Kỳ (CFTC), giới đầu tư đã đẩy Vị thế mua ròng (Net long position) — trạng thái khi số lượng hợp đồng mua vào một tài sản lớn hơn số lượng hợp đồng bán ra, thể hiện kỳ vọng giá sẽ tăng — đối với đồng USD lên mức cao nhất trong hơn một năm qua[1].

Đây chính là tính phản thân trong thực tiễn: Thị trường tin rằng chính sách tiền tệ của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) sẽ tiếp tục hỗ trợ USD, họ đổ tiền vào mua đồng tiền này. Lực mua khổng lồ đó đẩy giá USD lên cao thực sự, và sự tăng giá này lại quay ngược lại xác nhận niềm tin ban đầu của họ là đúng. Vòng lặp này sẽ tiếp tục cho đến khi một đứt gãy vĩ mô đủ lớn xuất hiện.

Bức tranh tỷ giá USD VND: Sự điềm tĩnh giữa tâm bão

Áp lực từ thị trường quốc tế tất yếu dội về Việt Nam. Khởi đầu phiên giao dịch ngày 28/6, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã công bố Tỷ giá trung tâm — mức tỷ giá do cơ quan quản lý công bố hàng ngày, làm cơ sở để các ngân hàng thương mại ấn định giá giao dịch trong biên độ cho phép — ở mức 25.195 VND/USD[1].

Sự điều chỉnh này lập tức thiết lập mặt bằng mới tại các ngân hàng thương mại. Điển hình tại Vietcombank, giá mua vào qua chuyển khoản ghi nhận ở mức 26.114 VND và bán ra chạm mốc 26.454 VND, tăng 14 đồng so với cuối tuần trước[2]. Tại ACB, dù giá mua vào giảm nhẹ xuống 26.110 VND, giá bán ra vẫn neo chặt ở mức 26.454 VND[2].

Tuy nhiên, điểm sắc sảo nhất mà một nhà giao dịch cần nhận ra không nằm ở bảng điện ngân hàng, mà ở thị trường phi chính thức. Trái ngược với đà tăng trên hệ thống chính quy, thị trường chợ đen lại tỏ ra khá bình lặng sau những đợt giảm mạnh gần đây[1]. Sự phân kỳ này là một tín hiệu đắt giá: Nó cho thấy áp lực đầu cơ hoảng loạn (panic buying) không xảy ra. Dòng tiền thông minh đang quan sát thay vì hành động bốc đồng.

Bài học từ khu vực: Mẫu số chung mang tên Fed

Để hiểu rõ vị thế của Việt Nam, chúng ta cần đặt tỷ giá USD VND vào bức tranh khu vực. Nhìn sang Philippines, đồng Peso (PHP) của quốc gia này đã liên tục chịu áp lực mất giá nghiêm trọng qua nhiều đời tổng thống, đặc biệt là trong giai đoạn gần đây khi phải đối mặt với các đợt tăng lãi suất quyết liệt từ Fed, lạm phát toàn cầu và thâm hụt thương mại kéo dài[5].

Khi đồng nội tệ mất giá, chi phí nhập khẩu nhiên liệu, thuốc men và hàng hóa thiết yếu sẽ tăng vọt[5]. Để đối phó, Ngân hàng Trung ương Philippines (BSP) đã phải liên tục thực hiện Can thiệp ngoại hối (Foreign exchange intervention) — nghiệp vụ của ngân hàng trung ương nhằm mua hoặc bán ngoại tệ từ dự trữ quốc gia để ổn định giá trị đồng nội tệ[5].

Việt Nam cũng đang đối mặt với bài toán tương tự. Tuy nhiên, sự linh hoạt trong việc điều hành tỷ giá trung tâm của NHNN đang đóng vai trò như một bộ giảm xóc xuất sắc, ngăn chặn những cú sốc tâm lý lây lan rộng ra toàn bộ nền kinh tế.

Góc nhìn chiến lược: Linh hoạt để sinh tồn

Là những người tham gia thị trường, dù bạn là giám đốc tài chính của một doanh nghiệp xuất nhập khẩu hay một nhà đầu tư cá nhân, việc cố gắng dự đoán đỉnh của tỷ giá lúc này là một trò chơi nguy hiểm.

Thị trường ngoại hối là một hệ thống không hoàn hảo. Khi dòng vốn đầu cơ (thể hiện qua vị thế mua ròng kỷ lục của CFTC) dồn quá nhiều về một phía, bất kỳ tín hiệu nới lỏng nào từ Fed cũng có thể kích hoạt một đợt chốt lời ồ ạt, khiến tỷ giá đảo chiều khốc liệt.

Thay vì đặt cược định hướng, các doanh nghiệp nên tận dụng sự bình ổn hiện tại của thị trường để cơ cấu lại các khoản phải trả bằng USD hoặc sử dụng các công cụ phái sinh phòng vệ rủi ro. Hãy nhớ rằng, trong một thị trường bị chi phối bởi tính phản thân, kẻ sống sót không phải là người dự đoán đúng tương lai, mà là người chuẩn bị sẵn sàng cho mọi kịch bản khi nhận thức của đám đông bất ngờ thay đổi.